घरभित्र सर्प पस्दा मानिसको पहिलो प्रतिक्रिया प्रायः डर हुन्छ। परिवारलाई बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र घरपालुवा पशुको चिन्ता हुन्छ। चारैतिर डर र हल्ला भएको अवस्थामा सर्पसमेत तत्काल मारिने जोखिममा पर्छ।
यो केवल वन्यजन्तुसम्बन्धी विषय होइन; मानिस र सर्प दुवैका लागि आपतकालीन अवस्था हो।
मिथिला तथा तराईका धेरै स्थानमा तालिमप्राप्त सर्प उद्धारकर्ता जिल्ला सदरमुकाममा मात्र उपलब्ध हुन्छन्। दुर्गम वा टाढाका वडामा रहेका परिवारसम्म उद्धारकर्ता पुग्न कम्तीमा एक घण्टा वा अझ बढी समय लाग्न सक्छ। यो बीचमा डर बढ्छ, मानिसले आफैँ सर्प समात्ने वा मार्ने जोखिमपूर्ण प्रयास गर्न सक्छन्, र सर्पदंश वा सर्प मारिन सक्ने सम्भावना बढ्छ। टाढाबाट उद्धारकर्ता बोलाउँदा यात्रा तथा आर्थिक खर्च पनि धेरै पर्न सक्छ।
यसलाई अरू कसैको जिम्मेवारी भनेर स्थानीय सरकारले पन्छाउन मिल्दैन।
नगरपालिका तथा गाउँपालिकासँग विपद् व्यवस्थापन र आपतकालीन सहयोगका संरचना छन्। धेरै स्थानीय तहमा नगर प्रहरी वा स्थानीय प्रतिकार्य टोली पनि छन्, जसले नागरिकलाई आपतकालमा सहयोग गर्ने जिम्मेवारी लिएका हुन्छन्। घर, विद्यालय, कार्यस्थल वा सार्वजनिक स्थानमा सर्प देखिनु पनि यस्तै आपतकालीन अवस्थाका रूपमा स्वीकार गरिनुपर्छ।
स्थानीय स्तरमै सम्भव छ प्रभावकारी प्रतिकार्य
हरेक स्थानीय तहले वडा स्तरसम्म पुग्ने सर्प उद्धार तथा प्रतिकार्य प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। नगर प्रहरी र विपद् व्यवस्थापनमा खटिने कर्मचारीलाई सर्प देखिएको सूचना लिने, स्थान सुरक्षित बनाउने, समुदायलाई शान्त र सुरक्षित राख्ने तथा तालिमप्राप्त सर्प उद्धारकर्तासँग समन्वय गर्ने तालिम दिन सकिन्छ। सम्भव भएको ठाउँमा छनोट गरिएका कर्मचारीलाई सुरक्षित उद्धार र व्यवस्थापनका लागि आवश्यक तालिम तथा उपकरण उपलब्ध गराउनुपर्छ।
यसको उद्देश्य अप्रशिक्षित व्यक्तिलाई सर्प समात्न प्रेरित गर्नु होइन। बरु, डराएका परिवारले घण्टौँसम्म असहाय भएर पर्खनु नपरोस् र जोखिमपूर्ण तरिकाले आफैँ उद्धार गर्ने प्रयास नगरून् भन्ने हो।
प्रभावकारी स्थानीय प्रणालीमा निम्न व्यवस्था हुन सक्छन्:
- घर वा बस्तीमा सर्प देखिएमा सम्पर्क गर्न सकिने सार्वजनिक आपतकालीन नम्बर।
- प्रत्येक स्थानीय तहमा तालिमप्राप्त नगर प्रहरी वा विपद् व्यवस्थापन प्रतिकार्यकर्मी।
- स्थान सुरक्षित बनाउन आवश्यक आधारभूत उपकरण र स्पष्ट कार्यविधि।
- तालिमप्राप्त सर्प उद्धारकर्ता, वन कार्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा संरक्षण संस्थासँग सहकार्य।
- तालिमप्राप्त व्यक्तिबाट उपयुक्त र सुरक्षित वासस्थानमा कानुनसम्मत स्थानान्तरण।
- जनचेतना: सर्पबाट टाढा रहने, बालबालिका र पशुलाई सुरक्षित राख्ने, सर्पलाई नउक्साउने वा नमार्ने, र तत्काल सहयोग माग्ने।
मनरा शिसवा नगरपालिकाबाट सिक्न सकिने उदाहरण
महोत्तरीको मनरा शिसवा नगरपालिका स्थानीय तहको सक्रियताले कस्तो परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्ने व्यावहारिक उदाहरण हो। नगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रभित्रका सर्प उद्धारका घटनामा मात्र प्रतिकार्य गरिरहेको छैन, आवश्यक पर्दा छिमेकी स्थानीय तहलाई समेत सहयोग गरिरहेको छ। यसले उद्धारमा हुने ढिलाइ घटाउँछ, अनावश्यक रूपमा सर्प मारिने घटना रोक्छ र डरका बेला समुदायलाई भरपर्दो आपतकालीन सहयोग उपलब्ध गराउँछ।
मिथिला वाइल्डलाईफ ट्रस्ट अन्य स्थानीय तहमा पनि यस्तै प्रणाली विकास गर्न आवश्यक सबै प्राविधिक सहयोग गर्न तयार छ। यसमा स्थानीय स्तरका नगर प्रहरी र आपतकालीन प्रतिकार्यकर्मीलाई सुरक्षित व्यवस्थापन, उद्धार समन्वय, समुदायसँगको संवाद तथा जिम्मेवार स्थानान्तरणसम्बन्धी तालिम समावेश हुन्छ।
मानिस र वन्यजन्तु दुवैको सुरक्षा
धेरै मानिसले विषालु र विषरहित सर्प छुट्याउन सक्दैनन्। डरको अवस्थामा हरेक सर्पलाई खतरनाक ठानिन सक्छ। तर सबै सर्प मार्नु न त सुरक्षित उपाय हो, न आवश्यक नै। सर्पले मुसालगायतका कृन्तकको संख्या नियन्त्रण गरेर पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यसले बालीमा हुने क्षति र रोग फैलिने जोखिमसमेत कम गर्न सहयोग गर्छ।
तर सहअस्तित्वको अर्थ समुदायलाई सम्भावित जोखिम एक्लै सामना गर्न छोड्नु पनि होइन। घरमा सर्प पस्दा परिवारले छिटो, भरपर्दो र सुरक्षित सहयोग पाउनुपर्छ। सर्पलाई पनि अनावश्यक रूपमा मारिनबाट जोगाउने तालिमप्राप्त प्रतिकार्य आवश्यक छ।
त्यसैले स्थानीय सरकारको नेतृत्व अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। आगलागी, बाढी, सडक दुर्घटना र अन्य आपतकालमा प्रतिकार्य गर्न सक्ने स्थानीय तह वन्यजन्तु मानव बस्तीमा प्रवेश गर्दा पनि तयारी अवस्थामा हुनुपर्छ।
स्थानीय सरकारका लागि आह्वान
मिथिला वाइल्डलाईफ ट्रस्टले सबै नगरपालिका र गाउँपालिकालाई सर्प उद्धार तथा सुरक्षित स्थानान्तरणलाई स्थानीय विपद् व्यवस्थापन र आपतकालीन प्रतिकार्य योजनामा समावेश गर्न आह्वान गर्दछ। यसका लागि तालिम, उपकरण, समन्वय र समर्पित प्रतिकार्य संयन्त्र आवश्यक छ। यसलाई जिल्ला सदरमुकाममा रहेका सीमित स्वयंसेवक वा उद्धारकर्ताको भरमा मात्र छोडिनु हुँदैन।
घरमा सर्प देखिनु सामान्य असुविधा मात्र होइन। यो यस्तो समयसंवेदनशील आपतकाल हो, जहाँ एउटा गलत निर्णयले मानिस वा सर्प—दुवैको ज्यान जान सक्छ।
स्थानीय सरकार नागरिकको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। त्यसैले मानिस र सर्प दुवैका लागि समुदायलाई सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी, उपस्थिति र अवसर स्थानीय सरकारकै हातमा छ।
